Tadeusz Makowski - Na własnej drodze

T. Makowski, Jazz, 1931

Mówili o nim paryscy przyjaciele, że ubierał się starannie według własnej mody - zamiast krawata nosił czarną kokardę. Szczupły, wysoki, pełen skupienia o powolnych ruchach i łagodnym usposobieniu, a równocześnie zdecydowany w sądach i poglądach na sztukę był człowiekiem poszukującym i niezależnym. Szanowano jego solidne wykształcenie i cenono za duże poczucie humoru. Francuscy krytycy i malarze nie wahali się określać jego dokonań słowami pełnymi zachwytu, uznając je za rewelacyjne.

Tadeusz Makowski (1882 - 1932) urodził się w Oświęcimiu, ukończył gimnazjum św. Anny w Krakowie. W tym starym, ukochanym przez niego mieście rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz w Akademii Sztuk Pięknych, którą ukończył w 1908 roku, wyróżniony srebrnym medalem za projekt dekoracji ściennej. W tym samym roku wyjechał do Włoch, a następnie przez Monachium przybył do Paryża i z tym miastem związał się na całe życie.

W artystycznej stolicy świata, pod koniec pierwszej dekady XX wieku narastał bunt przeciw impresjonizmowi, pojawił się natomiast i rozkwitł kubizm. Tadeusz Makowski przez pewien czas ulegał temu kierunkowi, który pozostawił w jego twórczości istotne ślady. Poznał grupę tzw. "kubistów z Montparnasse". Od 1911 roku zaczął prezentować swe prace w Salonie Niezależnych, a w 1913 roku pokazał swe dwa kubistyczne dzieła: "Kobietę z wiadrami" i "Pejzaż". Po zakończeniu wystawy przywiózł swe obrazy do domu, przyjrzał się im uważnie i postanowił więcej już tak nie malować, czując mocną potrzebę zmiany. Uważał, że "kubizm był brutalnym realizmem szukania formy, wyzbytym z wszelkiego sentymentalizmu (...). Kubizm był potrzebny dla wzmocnienia formy po impresjonizmie. Wszyscy wybitni młodzi malarzy skorzystali z kubizmu".

Na kolejny Salon Niezależnych wysłał dwa realistyczne pejzaże, świadczące o zdecydowanym zwrocie ku naturze. Wynajął pracownie na rue Vercigetorix, był pełen dobrych myśli i zapału do pracy.. Nietety wybuchła pierwsza wojna światowa i malarz zmuszony został do opuszczenia stolicy Francji i wyjazdu do Bretanii.

Zamieszkał na wsi u miejscowych chłopów, w pokoju z widokiem na morze i wyspę, powoli wracał do normalnej pracy. Namalował cykl pejzaży i scen rodzajowych o charakterze brueglowskim, bukiety kwiatów polnych oraz studium portretowe "Rybak z fajką". Zaczął osiągać pierwsze sukcesy, poczuł się doceniony, mógł wieść - jak sam mówił - skromny żywot malarza, zarabiającego na swe utrzymanie.

W 1922 roku powstał znany obraz "Kapela dziecięca", w którym "artysta próbował stylizacji w duchu naiwnej prymitywizacji formy". Ten trop zaowocuje już niedługo jego najwybitniejszymi dziełami. Tymczasem Makowski regularnie uczestniczył w wystawach - najpierw w galerii "La Licorne", a następnie w Galerii Berty Weill na rue Laffitte.

W galerii panny Weill w 1927 roku miał pierwszą wystawę indywidualną - retrospektywną. Wydarzeniem artystycznym była jego druga wystawa w 1928 roku, na której zaprezentował 14 dzieł namalowanych w tym samym roku. Właśnie po tej ekspozycji padły entuzjastyczne słowa pochwał i określenia - "rewelacja", "cud". Rozpoczął się najważniejszy okres w twórczości artysty, który odnalazł właściwą formę, kolor i sposób ujmowania swoich malarskich wizji.

"Malarski świat Makowskiego zdominowały dzieci - pisze prof. Władysława Jaworska w swoim szkicu. - Świat niepowtarzalny, stworzony na miarę jego poetyckiej wyobraźni (...). Odrealnione w swym ludzkim kształcie, dzieci te obdarzone są kształtem drewnianej kukiełki, tak jakby kozikiem wystrugać je umiał ludowy rzeźbiarz. Kukiełki mają rysy uproszczone, ledwie zarysowane. Poprzebierane zwykle w opończe, pelerynki, kryzy, spiczaste kapturki uczestniczą albo w domowych zjęciach lub przy obejściu, albo też w maskaradowych przedstawieniach, muzycznych seansach".

Artysta coraz bardziej upraszczał formę, zaludniał obrazy magicznymi marionetkami - odpowiednio przybranymi, często w maskach. Nazywano go "realizatorem snów". Malował sceny w bretońskich oberżach, wiejskie sceny domowe, deformowane studia portretowe, zespoły muzyczne, przedstawicieli różnych zawodów (słynny "Szewc"), typy ludzkie ("Palący fajki", "Skąpiec"). Odnalazł się w niesłychanym artystycznym żywiole.

"Wydaje mi się - napisał w swoim 'Pamiętniku', - że moja osobowość wyzwala się coraz bardziej (...). Po dwudziestu latach pracy w Paryżu i nieustannej walki, osobowość moja zaczyna się zarysowywać w konturach nie całkiem jeszcze wyraźnych, a jednak bliższych tego, co miałbym do powiedzenia ostatecznie. Niech wezmą to pod uwagę młodzi malarze, którzy przybywają tutaj, aby w krótkim czasie podbić Paryż".

W 1932 r. namalował swoje ostatnie obrazy: "Podwórze w słońcu" i "Skąpca". Zmarł nagle w szpitalu Hotel-Dieu na wylew krwi do mózgu. Pozostałą jego twóczość oryginalna pod każdym względem i stanowiąca poważną propozycję artystyczną. Wywołującą niezapomniane wrażenie na widzu.

T. Makowski, Palacze fajek, 1931