Tylman van Gameren - warszawski Holender

Ulice Warszawy u schyłku XVII stulecia przedstawiały wiele do życzenia, ich nawierzchnia była uszkodzona i błotnista, zaś kanały i rynsztoki pozatykane i cuchnące. Postanowiono zmienić ten stan rzeczy, powołując Komisję Brukową, która w 1693 roku zleciła dokonanie precyzyjnych pomiarów dróg miejskich holenderskiemu architektowi i inżynierowi Tylmanowi z Gameren. Wymierzył on 28 ulic o łącznej długości 15 kilometrów wraz z 343 posesjami na przedmieściach stolicy, aby wiadomo było, ile bruku potrzeba i jakie będą koszty utwardzenia jezdni.

Tego bardzo pożytecznego, ale niezbyt efektownego zadania podjął się chyba najwybitniejszy w dziejach Polski architekt i malarz, przybysz z dalekiego kraju, od dawna zamieszkały w Warszawie. Tylman z Gameren urodził się w 1632 roku w Holandii, w rodzinie kupieckiej. W młodości studiował nauki humanistyczne, wojskowość i geometrię, podróżował do Niemiec i Włoch. W Wenecji był ceniony jako malarz batalista, a swój talent malarski wykorzystał później w projektowaniu dekoracji, wznoszonych przez siebie budowli.

Do Polski przybył w 1666 roku na zaproszenie hetmana polnego i marszałka wielkiego koronnego Jerzego Sebastiana Lubomirskiego i za sprawą jego syna Stanisława Herakliusza Lubomirskiego. Przez następne 40 lat, do śmierci w 1706 roku żył w naszym kraju i realizował zamówienia polskich rodów magnackich, wykonując wspaniałe projekty budowli świeckich i sakralnych, wdrażanych przez grono jego współpracowników. Jego dzieła wznoszone w stylu klasycyzującego baroku do dzisiaj budzą zachwyt i podziw mieszkańców Warszawy i ich gości.

Jego dokonania doceniono niemal natychmiast. Uznany przez jego współczesnych za najwybitniejszego architekta, został powołany na stanowisko inżyniera królewskiego w 1672 roku oraz otrzymał indygenat szlachecki, zatwierdzony przez Sejm w 1685 roku. Zaliczenie do stanu szlacheckiego miało w ówczesnej Polsce niezwykle istotne znaczenie - mógł już czuć się, jak u siebie w domu, jak równy między równymi, jak pełnoprawny obywatel. Nadano mu nawet wraz ze szlachectwem polskie nazwisko - Gamerski.

W zbiorach Gabinetu Rycin Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego zachowały się projekty i szkice, rysowane przez Tylmana. Zdaniem znawców tak duży siedemnastowieczny zbiór rysunków architektonicznych jednego artysty stanowi atrakcję na skalę europejską. Zachował się też obfity zbiór makiet wybranych budowli, portretów mecenasów architekta, widoki miasta, mapy, starodruki i dokumenty archiwalne.

Jeśli zdecydowalibyśmy się na obejrzenie dzieł Holendra wystarczy wejść w ulicę Miodową, a po przejściu kilkuset metrów, znajdziemy się na rozległym placu. Po jego lewej stronie ujrzymy dzieło wybitne Pałac Krasińskich zwany też Pałacem Rzeczpospolitej. Został wzniesiony w latach 1688-1699, a ufundował go starosta warszawski, referendarz królewski i wojewoda płocki Jan Dobrogost Krasiński. Według projektu Tylmana z Gameren prace budowlane wykonali jego współpracownicy: Józef Bellotti, Jakub Solari, Izydor Affaita i Jan Chrzciciel Maderni. wybitny rzeźbiarz Andrzej Schlutter wykonał dekoracje elewacji, płaskorzeźby i posągi. W 1765 roku pałac został wykupiony przez Rzeczpospolitą dla potrzeb Komisji Skarbu Koronnego, a obecnie stanowi on siedzibę Zbiorów Specjalnych Biblioteki Narodowej.

Do innych znakomitych budowli świeckich, zniszczonych podczas II wojny światowej, ale odbudowanych według zachowanych, oryginalnych projektów Tylmana z Gameren możemy zaliczyć Zamek Ostrogskich na ul. Tamka 41 (dziś siedziba Towarzystwa im. Fryderyka Chopina) oraz Zamek Ujazdowski, mieszczący Centrum Sztuki Współczesnej.

Dzięki Tylmanowi miasto wzbogaciło się o niepowtarzalne budowle sakralne: ocalały z dziejowej zawieruchy, starannie konserwowany kościół i klasztor Bernardynów na Czerniakowie, kościół i klasztor Kapucynów na ul. Miodowej, stanowiący wotum króla Jana III za zwycięstwo nad Turkami pod Chocimiem i Wiedniem oraz odbudowany po II wojnie światowej kościół i klasztor sióstr Sakramentek na Rynku Nowego Miasta.

Wypada napisać bez żadnej przesady, że sztuka warszawskiego Holendra zmieniła kształt miasta, zaniedbanego w drugiej połowie XVII wieku. Dzieła Tylmana z Gameren do dzisiaj stanowią ważne miejsca spotkań historii z teraźniejszością oraz odświętnego piękna z powszednią rzeczywistością stolicy.