Mateusz Wyrwich - Wróg cię kusi coca colą

Kiedy skończył się waleczny czas zaangażowanej twórczości pokolenia lat stalinowskich, "sztuka" zległa w hrabiowskiej chlewni na terenie zespołu pałacowego Zamoyskich w Kozłówce. Tam właśnie na początku lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku utworzono specjalny dla niej magazyn, by po latach z części eksponatów powstała Galeria Socrealizmu. Do dziś ma ona swoich zwolenników, jak i przeciwników. Nie budzi jednak rewolucyjnych emocji.

Twórczość, niegdyś wykonywana na zamówienie komunistycznych dygnitarzy, eksplodowała setkami tysięcy gipsowych popiersi Leninów i Stalinów. Dziesiątkami tysięcy Bierutów. Wizerunkami sowieckiego obywatela Rokossowskiego zwanego marszałkiem Polski. Namalowanych cegieł na obrazach bywało więcej, niż tych, z których budowano domy. Przez setki malowideł przewinęły się traktory, maszyny rolnicze. Kilkaset czołgów, kilka dywizji wojska, setki koni. Sierpy i młoty zyskały miano twórczego symbolu. Dziś te propagandowe produkty plastyczne spoczywają głównie w piwnicach, na strychach, czy na śmietnikach.

Sztuka socrealizmu musiała być zaangażowana. Agitująca, komunikatywna. Przede wszystkim zaś - propagująca. Według wzorów nakreślonych, jak wszystko inne, w Moskwie. Pokazywana od początku lat pięćdziesiątych na rokrocznych wystawach plastyki miała inspirować niezaangażowanych. Zamawiana, od komitetów powiatowych PZPR aż po Komitet Centralny, miała świadczyć, że z komunistami jest nie tylko lud. Również i "jego inna odmiana, artysta" - jak mawiał Cyrankiewicz. Sztuka socrealizmu eksponowana w fabrykach i świetlicach musiała pokazywać wielkość komunizmu i jego przywódców. Częstokroć absurdalnie śmieszna. Innym razem groźna. Identyczna z hitlerowskim kanonem "sztuki" zdobywców i panujących.

W latach sześćdziesiątych do Pałacu Zamoyskich w Kozłówce, magazynów Ministerstwa Kultury i Sztuki, powoli zwożono "sztukę". Sztuka po sztuce. Kończyły się czasy Stalinów i Bierutów. Z muzeów wyrzucano ten typ propagandy. Po latach w Kozłówce Andrzej Wajda znalazł swoich bohaterów do jednej ze scen filmu "Człowiek z marmuru". Po emisji filmu, dziennikarze zainteresowali się socrealizmem. Do 1989 roku, dyrekcji muzeum nie pozwalano jednak eksponować "dzieł". Dopiero na początku lat dziewięćdziesiątych autorzy pomysłu ekspozycji twórczości lat pięćdziesiątych, Krzysztof Kornacki i Jacek Szczepaniak otworzyli wystawę - Oddech Stalina.

Obywatelu, czy wykonałeś już plan sześcioletni ?

Białe ściany mocno kontrastują z czerwonym, czarnym i brunatnym kolorem obrazów. Spajają się z bielą marmurowych i gipsowych rzeźb. Bohomazów namalowanych ręką propagandysty, nieudacznika. Artysty niejednokrotnie uległego wobec zleceniodawcy. Propagandówki pozbawione wyrazu. Bezmyślne. Puste. Nachalne. Muzyka socrealistycznych kompozytorów dopełnia grozy - sztuka w służbie totalitaryzmu. Na czerwonym transparencie hasła pytają: "Coś ty zrobił dla planu sześcioletniego ?". I naganiają: "Naprzód do walki o plan sześcioletni !"  Inne ostrzegają: „Nie daj się skusić imperialistyczną coca-colą”, "Uważaj wróg czuwa". Kolejne deklarują: "W odpowiedzi na atomy budujemy nowe domy".

- W naszych magazynach zostało nieco prac z czasów hitlerowskich. Na prowadzonych w Galerii lekcjach historii pokazywaliśmy kartony z projektami dekoracji berlińskiego ratusza, wykonanymi w 1937 roku - mówi Jacek Szczepaniak, kustosz Galerii - Te projekty są niemal takie same, jak prace stalinowskie. Obrazy z pochodów są bardzo podobne do nazistowskich. Tylko u komunistów na przykład zamiast swastyk malowanych na werblach, eksponowano czerwony kolor. Podczas lekcji robimy też zagadki. Czytamy wyimki ze Stalina i Hitlera. Okazuje się, że dla młodzieży są one nie do odróżnienia. I tu dopiero widać identyczność totalitaryzmów.

Przodownicy na paletę

Według propagandystów sztuki pod pędzle i dłuto najlepiej nadawali się "budowniczowie" ideologii: Lenin, Stalin, Bierut, Berman, Zawadzki, Rokossowski. Przodowników pracy niewielu trafiało do muzeów w latach pięćdziesiątych, choć komunistyczna propaganda zapowiadała "eksponowanie rewolucyjnych przykładów pracy". Trafiali natomiast do mas kuci w rzeźbach, przenoszeni na plakaty, obrazy a nawet pocztówki "sztandarowi" przodownicy pracy - Bugdoł, Sołdek. Pstrowski z hasłem: "Kto wyrąbie więcej niż ja". Ten ostatni wyrąbał niewiele, bo zmarł z wycieńczenia w niecały rok po podjęciu zobowiązania. Zobowiązania górnika Wincentego Pstrowskiego były natchnieniem dla wielu wierszokletów i autorów powieści. Pstrowski otrzymywał medale za naganianie do wycieńczającej pracy w maksymalnie zagrożonych kopalniach. Bożyszcze salonów władzy, znienawidzony przez górników dorobił się krążącej po dziś dzień anegdoty: "Tu leży Pstrowski ubogi, który wyciągnął normę i nogi. Pozostawił po sobie trzech wołów, braci Bugdołów''. Również przodowników pracy. Dla totalitaryzmu ważny był ich czyn, a nie oni sami.

Cegła i kielnia - romantyzm epoki

Obraz Erwina Czerwenki, zatytułowany Nowa Huta. Tło - wielka budowa, na pierwszym planie kilku murarzy. Jeden z nich trzyma cegłę. Podpis pod obrazem: "Czyny, które budują pokój - 66 tysięcy cegieł w ciągu ośmiu godzin. W dniu 26 bieżącego miesiąca junacy 51 brygady ochotniczego ZMP dokonali wyczynu murarskiego kładąc w ciągu ośmiu godzin pracy 66 323 tysiące cegły. Zespół w składzie dwóch murarzy; Piotra Ożańskiego i Stanisława Szczygło przy pomocy 10 podręcznych i siedemnastu pomocników dokonał tego wyczynu, celem uczczenia 33 rocznicy wielkiej Rewolucji Październikowej".

Jeden z bohaterów obrazu, Piotr Ożański*), wajdowski "Birkut", był w latach pięćdziesiątych murarzem przodownikiem bijącym rekordy. Zapraszany na spotkania w świetlicach, szkołach, uniwersytetach, komunistycznych salonach, stał się z czasem już tylko postacią z transparentu. Częściej sięgającym po wódkę, niż kielnię. To właśnie jego fragment życiorysu posłużył Ściborowi - Rylskiemu do napisania scenariusza "Człowieka z marmuru".

Wieś, kobieta, oświata, miłość

Socrealistyczny chłop, bez względu na to czy był za władzą, czy przeciwko niej zawsze miał na obrazach sumiaste wąsy. Chłopa niesprzyjającego nowej władzy, kułaka, "doktryna" malowała z wampirzą twarzą. Zwykle w surducie ze złotą dewizką. Siedział w karczmie i obżerał się kiełbasami, popijając je wódką. Inny kułak, malowany przez Ignacego Witza , zagarniał zwykle dolary, należne sierotkom, do wielkich worów. Kułak obowiązkowo występuje z wyszczerbioną szczęką. Jego przeciwieństwem jest socjalistyczny chłop. Nie w karczmie, ale w świetlicy. Szczękę ma zadbaną i pije, żeby nie było wątpliwości, oranżadę. Jest uśmiechnięty i rozmawia z kolegami. Zapewne o elektryfikacji wsi.

Płótno z namalowanymi trzema traktorami w ciasnej zagrodzie autor zatytułował: "Budujemy wieś traktorów". Inny posadził w strojach ludowych w wiejskiej chacie chłopską rodzinę i opatrzył swoje "dzieło" napisem: "Wieś zradiofonizowana". Kołchoźnik jednak ledwie można dojrzeć u sufitu. Inny malarz, propagując oświatę wyposażył młodego pastucha w książkę. Za tło posłużyła mu Nowa Huta „wypluwająca” tony dymu. Jan Czerwin - Sokołowski, propagując komunistyczną emancypację kobiet, posadził naprędce zgromadzone dziewczyny na nowe Ursusy. Czyste kombinezony. Trawa nietknięta kołem. Dobrze też wyglądały na obrazach, świniarki z rolniczej spółdzielni. Jedna z nich, młoda w stroju ludowym z uśmiechem wlewa karmę do koryta. Dla pełnego, socjalistycznego szczęścia, świnia też się uśmiecha. Sterylna czystość tchnie z olejnego obrazu.

A po pracy wieś słucha wykładów. Z marksizmu. Spogląda na portrety. Lenina. Czas wolny spędza na czytaniu wierszy. Żeby nie było wątpliwości, co czyta lud czyta, autor zatytułował swe dzieło: "Czytanie Broniewskiego".

Nie było też źle w mieście. Młodziutkie dziewczęta, na obrazie Stanisławy Gajewskiej, maszerowały uśmiechnięte po ulicach w biało-czerwonych strojach. Szkolne dzieci na obrazie Franciszka Hajduka w tym czasie skandowały: "My chcemy pokoju". Inne w jaskrawo - czerwonych chustach oglądały reprodukcje. Chusty należały do radzieckich pionierów. Ryszard Siennicki propagował natomiast "stalinowski plan przeobrażania przyrody". Na jego obrazie widać nie tylko dwóch aktywistów, ale i mapę Sowietów z wykresami kolejnych osiągnięć pięciolatki "wielkiego brata".

Artyści socrealizmu nie mieli wielu modeli do naśladowania. Na obrazach pokazujących pracę w mieście model kielni obowiązywał zawsze ten sam - radziecki. Identyczny model miała cegła. Kolor - czerwony. Zmieniały się tylko rusztowania. Zależało to od wielkości zabudowań i priorytetów budowy.

Socjalistyczny człowiek nie żył tylko pracą - w pracy. Aleksander Stefanowski w swym dziele "Na rusztowaniu" wyeksponował czyste mury. Czyste rusztowania. Ją i jego. Nieco zażenowanych. W kombinezonach prosto od krawca. On i Ona. Trzymają się nieśmiało za ręce. Wpatrzeni w przyszłość z wysokości rusztowania. Natchnieni. Emanują socjalistycznym erotyzmem.

A na to wszystko patrzyli towarzysze

Artyści portretując, czy rzeźbiąc postaci klasyków marksizmu zdradzali też swoje bardziej wysublimowane gusta. Od czasu do czasu korzystali z klasyków burżuazyjnych, pędzla czy dłuta. Niektóre "dzieła" zdradzają nawet tendencje rewizjonistyczne. Nie przeszkadzało to klasykom komunizmu - Bierutowi, Zawadzkiemu, Cyrankiewiczowi, Rokossowskiemu. Mamy więc "Młodego Bieruta wśród robotników", "napędzlowanego" w stylu sakralnym przez Alfreda Lenicę. Do sakralnej poetyki nawiązała też Alina Szapocznikow rzeźbiąc kolejny wizerunek Stalina. Inny malarz, równie nie proletariacko, "ujął" swojego Bieruta. W fotelu i pozie, nawiązujących do epoki Ludwika XV. W konwencji grottgerowskiej został upozowany "Dzierżyński w więzieniu". Siedzi pod ścianą w półzgięciu, w koszuli z szerokim kołnierzem i bufiastymi rękawami. Przez kraty wpadają trzy świetlne promienie. Portret Rokossowskiego natomiast ustylizowany został na lata dwudzieste – nawiązujący do wizerunków marszałka Piłsudskiego.

Oddech Stalina

Galeria socrealistycznej "sztuki” jest ostatnim punktem zwiedzania zabytkowego zespołu pałacowego w Kozłówce. Jedni wchodzą do Galerii, inni, spluwając, idą do bramy. W ubiegłym roku siedzibę Zamoyskich odwiedziło blisko 150 tysięcy turystów. Trzy czwarte również Galerię. Na co dzień jest w niej prezentowanych koło trzystu prac, spośród tysiąca pięciuset - Niektórzy nam zarzucają, że lansujemy socrealizm. A to wielkie nieporozumienie - zapewnia Jacek Szczepaniak – Chcemy tylko pokazać, jaka kultura miała nami zawładnąć. Galeria jest przestrogą przed zagrożeniem, jaki niósł totalitaryzm. Ustrój, który mógł zagrozić dziedzictwu kultury europejskiej.

- W 1990 roku zrobiliśmy wystawę "Oddech Stalina", pod presją dziennikarzy, którzy idąc tropem Człowieka z marmuru, ciągle chcieli pisać o socrealizmie. Wystawa miała trwać trzy miesiące, ale zainteresowanie pod wpływem prasy nie słabło - mówi dyrektor Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, Krzysztof Kornacki - I tak Stalinem oddychaliśmy przez trzy lata Po przywiezieniu pomnika Bieruta z Lublina działacze z Solidarności RI nazwali Kozłówkę "Bierutówką". W miejsce kierunkowskazów - Kozłówka 2 km, pojawiły się inne - Bierutówka 2 km. Do Ministerstwa Kulury i Sztuki,  również władz lokalnych słano listy protestacyjne. Pisano, że Galeria socrealizmu "hańbi naszą lubelską ziemię".

- Po latach istnienia Galerii mogę powiedzieć, że ci z poglądami prawicowymi pozytywnie oceniają naszą wystawę. Mówią "dobrze, że nowe pokolenia mogą zobaczyć, jak było w komunizmie" - podkreśla kustosz Jacek Szczepaniak. - Ci z lewicy natomiast mają do nas pretensję, że naśmiewamy się z ich dorobku. Ale tu nie ma tu żadnych ideologicznych komentarzy, poza tymi, które zamieścili sami autorzy prac.

Mocny szok -

Wyraz emocji można również znaleźć w księdze pamiątkowej. Księga nie pęcznieje. Przez dziesięć lat wystawy w Galerii ledwie kilkaset wpisów. Wcale nierzadko opatrzonych infantylnymi, lub wręcz wulgarnymi, komentarzami uczniów szkoły podstawowej. Wpisy czterdziestolatków i emerytów są niekiedy wyrazem tęsknoty za komunizmem i kultem jednostki. Takie wyznania są jednak rzadkie. Na ogół wyrażane jest oburzenie, że twórcy ekspozycji "prześmiewczo" potraktowali "wielkich Polaków i Wielki Naród Radziecki". Piszą więc: "To były czasy prawdziwej sprawiedliwości społecznej". "Teraz wszyscy z 40 milionów polaków, małych patrzy na zbezczeszczenie pamięci zbiorowej i indywidualnej żołnierzy radzieckich i polskich komunistów. Bez wątpienia pogardza się historią wspaniałą, wspaniałych narodów i narodu co stworzył jedną religią, nową" - Casimir Samborski, Francja.* "Gdyby nie socjalizm nie byłoby Polaka w kosmosie". "Bardzo dobry sposób na zrobienie wielkich, brudnych, kapitalistycznych pieniędzy na czystej i nieskazitelnej ideowo sztuce". "Ta wystawa udowadnia, że socrealizm miał swoje wielkie dzieła"

Inni dziękują Bogu, że czas ten przeminął. "Oby nie wróciło [to co było] pod żadnym szyldem". "Śmiać się i płakać ! To nasza młodość. Oby młode pokolenia już nigdy tego nie przeżyły". "Jak to dobrze, że jest to zebrane na jednym kawałku ziemi, a nie zaśmieca całego kraju". "Szczęśliwi, dla których czasy socrealizmu to tylko historia, kiedy to ludzie Kainom swoim musieli wznosić pomniki". "Znakomitym uzupełnieniem wielkiej sztuki socrealistycznej byłyby tomy wierszy Wisławy Szymborskiej poświęcone Stalinowi. Późniejszej noblistki". "Najbardziej podobał mi się Dzierżyński w więzieniu - kto go wypuścił ?". "Wystawa, jak wehikuł czasu przenosi w świat, który z dzisiejszej perspektywy wydaje się po prostu nierealny. Gdy w 1989 kończył się tzw. realny socjalizm miałem dwadzieścia lat. To mój życiowy fart, że w życie dojrzałe wszedłem, jako świadek agonii tamtego systemu - tym bardziej doceniam dzisiejszą Polskę. Żal mi tylko moich dziadków i rodziców, którzy trafili na Hitlera, potem na Stalina". - Leszek P., Toruń.

Mateusz Wyrwich

Od wydawcy:

Taka ciekawostka - Piotr Ożański był wujkiem Aleksandra Szczygły, ministra obrony narodowej w rządzie Jarosława Kaczyńskiego. Oto, co o tym przodowniku pracy mówił siostrzeniec, a co zostało zanotowane przez Sławomira Sowulę, dziennikarza "Gazety Wyborczej" w artykule pt. "Jestem siostrzeńcem człowieka z marmuru":

Ojciec Aleksandra trafił na Warmię spod Wilna. Matka - spod Jarosławia. Rodzice jako jedyni we wsi prenumerowali gazetę. W 1950 - jeszcze bezdzietni - spakowali walizki i wyjechali budować Nową Hutę
- Ściągnął ich mój wuj Piotr Ożański, brat mamy. To był murarz, legendarny przodownik pracy. Pierwowzór Człowieka z Marmuru. U Wajdy są fragmenty kroniki filmowej, na których widać wuja z szarfą "300 procent normy" na piersiach.
Do filmu trafiła też scena oparta na autentycznym wydarzeniu opisanym w "Kronikach Nowej Huty": "Dla uczczenia 33. Rocznicy Rewolucji Październikowej zespół murarski ZMP Piotra Ożańskiego i Stanisława Szczygło postanowił pobić swój dotychczasowy rekord. Zespół postanowił ułożyć w ciągu 8 godzin około 50 tysięcy cegieł. Poprzedni, lipcowy rekord wynosił 34 tysiące cegieł. O godz. 8 rano, w upalnym słońcu, zespół rozpoczął pracę (...). Ku podziwowi kolegów brygada Ożańskiego rozwinęła tak wielkie tempo, że mury rosły wprost w oczach. I właśnie w momencie największego nasilenia pracy wydarzył się wypadek, który mógł zniweczyć ambitny plan ZMP-owców. Nikt nie zauważył, że jakaś zbrodnicza ręka podłożyła brygadziście rozpaloną cegłę. Nietrudno to przyszło, bo obok paliło się ognisko, przy którym robotnicy podgrzewali lepik do izolacji. Ożański w ostatniej chwili cofnął rękę".
Opowieść o spisku przeciwko rodzinnej brygadzie przodowników stała się u Szczygłów legendą opowiadaną przy okazji kolejnych imienin, chrztów czy ślubów.
- W rzeczywistości wuj nie cofnął ręki, poparzył się. Tak jak było w "Człowieku z marmuru" - mówi Szczygło. - A ojciec Hutę zbudował i chciał iść dalej. Rozpoczął studia na Politechnice Śląskiej. Pamiętam legitymację studencką z napisem Stalinogród. Ale studiów nie skończył. Po dwóch latach wrócił do Studnicy, bo nie było komu gospodarki obrabiać.