Mateusz Wyrwich - Pierwszomajowy kabaret

Autor i jego autografy

Mateusza Wyrwicha "Trzecia wojna światowa już była" to fascynujący, a przede wszystkim porażający w swojej wymowie zbiór reportaży o bohaterach pomijanych, zapominanych, zepchniętych na margines historii, którą przecież oni właśnie tworzyli. Niektórzy z tych wspaniałych ludzi dobrowolnie ustawili się w cieniu z powodu zwyczajnej skromności i niechęci do migotania w błysku reflektorów.

Inni nie mieli wzięcia u efekciarskich mediów, bo czy to jest smakowity kąsek, jeśli jakiś SB-ek w Koninie znęcał się nad działaczem opozycyjnym w sposób szczególnie bestialski, a w wolnej Polsce katowanej ofierze tak trudno uzyskać sprawiedliwe orzeczenie. Tymczasem jej prześladowca jest szanowanym obywatelem miasta i dostatnio żyjącym przedsiębiorcą. No, nie - cóż nas może obchodzić jakiś gnębiony Kowalski, któremu to wszystko się może wydawało, albo jedynie śniło? Co? Są dowody? Ale przecież jakieś takie wyzywająco oczywiste i psujące efektowne przesłanie bajki o energicznym człowieku sukcesu, który z pierwszej linii walki o realny socjalizm jednym sprytnym skokiem ulokował się w pierwszym szeregu dzielnych budowniczych kapitalizmu. Kiedyś ów totumfacki fatygantów medialnego sukcesu brał w swoje silne spracowane dłonie mizerny los Kowalskiego (było, minęło proszę publiki), a w nareszcie wolnym kraju wziął w swoje ręce swój własny los. Czy to nie jest aby oczywista zmiana na lepsze, czy należy i czy w ogóle można takiego przepoczwarzonego tajniaka potępiać, tylko dlatego, że jakiś chudziaczek podobno i jakoby został pokrzywdzony?
Odpowiadamy za Mateuszem Wyrwichem, że należy i można. Należy też stanąć po stronie cichych bohaterów walki z czerwoną opresją przez oddanie im głosu. I tak właśnie jest we wspomnianej książce.
Jak to często bywa nie zmieściło się w niej kilka reportaży, bowiem wydawca "Rytm" nie miał może wystarczających środków, może z innych względów.
Mamy jednak przyjemność zaprezentować te teksty dzięki uprzejmości Autora. Zaczniemy od obrazu majowych świąt, które w PRL-owskiej przeszłości wywoływały lawinę nowomowy. Czytajcie, czytajcie i jeszcze raz czytajcie. Obiecuję, że nie zawiedziecie się.

Pierwszy maja 1971 roku w Warszawie. Plac Bankowy - miejsce zbiórki przed defiladą. Rusza Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna - dziś Akademia Teatralna. Na czele władze Uczelni - znani aktorzy - w jasnym płaszczu Rektor - Tadeusz Łomnicki, z fajką - Jan Świderski, za nim - Andrzej Łapicki i inni. Fot. - Adam Myśliński.

Mateusz Wyrwich

Pierwszomajowy kabaret

Komuniści polscy, organizując pierwszomajowe święto po drugiej wojnie światowej, w niczym nie ustępowali faszystowskim organizatorom parteitagów lat trzydziestych. Świadczyły o tym podobieństwa haseł. Liczne defilady wojskowe. Angażowanie dzieci w uroczystości partyjno - państwowe. Zamykanie w więzieniach przeciwników politycznych na czas przygotowań pierwszomajowych. Składanie zobowiązań i przysiąg. Słowem, typowy model uroczystości państwowych, charakterystyczny dla państwa totalitarnego.

W Polsce pierwszy maja ustanowiono świętem państwowym w 1950 roku. W sześćdziesiątą rocznicę, jak uznała partyjna propaganda, pierwszego pochodu robotników w Warszawie. Mimo, iż oficjalnie uchwała sejmowa została podjęta dopiero w pięć lat po wojnie, od 1945 roku pierwszy maja był dniem wolnym od pracy. Likwidacji uległo święto 3 Maja, jako "burżuazyjne i nieprzystosowane do nowych czasów", jak pisano w "Notatniku Lektora", broszurce dla partyjnych aparatczyków niższego szczebla.

Podczas pochodu w 1950 roku hasła głosiły, że: „Był on wzmożonym rokiem w walce o pokój z faszystowskim imperializmem" * i "Walką o wydajność pracy przeciwko imperializmowi". Również przeciwko "klice titowowskiej"  i "Czag - Kai - szeka". Takie też generalne hasła przyświecały przygotowywanym manifestacjom pierwszomajowym w Polsce. Przetransformowano je z ZSRR. Identyczne głoszono w innych państwach "obozu pokoju".

Przygotowania do obchodów święta trwały kilka miesięcy. W czynie społecznym jedna z łódzkich fabryk włókienniczych wyprodukowała ponad dwieście kilometrów czerwonego płótna, by "Polska mogła godnie powitać sześćdziesiątą rocznicę walki o godne prawa robotników". Zasiano "zieloną trawą tysiące hektarów trawników, by czysto przyjąć godny dzień ludzi pracy". Najważniejszą jednak "chwilą w przygotowaniach ludzi pracy do majowego święta było zaciągnięcie wart produkcyjnych", jak można było przeczytać w gazetach. "Warty" te, to podejmowanie zobowiązań zwiększenia produkcji, przez ludzi wszelkich zawodów. Prasa poświęcała temu niekiedy całe kolumny. Odbywały się liczne zebrania w komitetach zakładowych PZPR: miejskich, powiatowych, wojewódzkich. W samym KC omawiano "Wartę" w warszawskich zakładach "A - 52", gdzie "Cały zakład, wszystkie działy, żyły wykonywaniem zobowiązań.(...)Blaszana wykańczarnia. Wanna automatyczna. (...) Brygadzista towarzysz Smoliński, wieloletni robotnik zakładu, który do zagadnienia podchodził ze zrozumieniem i odpowiedzialnością, jaka ciąży na nim i na całej brygadzie. Prócz uruchomienia wanny wydział zobowiązał się do ustawienia gilotyny". Tu piszący zaznaczył w nawiasie - do cięcia blachy. Ale żeby mogło dojść do podjęcia zobowiązań, jak zaznaczają robotnicy "Partia musiała dać impuls i natchnienie". Do partyjnego natchnienia potrzebny był jeszcze murarz Winiarek, który "przedplanowo zamontował fundamenty pod maszyny".

Tego dnia w Warszawie, a był to dwudziesty kwiecień, Liga Kobiet z Pragi Południe podjęła 15 zobowiązań w "sprawie czystości". Podobną inicjatywę podjął Stołeczny Komitet Obywatelski. Tak więc "Śmiecie na 1 - Maja będą uprzątnięte, a psy licznie w niektórych dzielnicach Warszawy wałęsające się, na ten czas właścicielom będzie nakazane zamknąć. Bezpańskie - nakaże się rakarzom akcję usunięcia. Koniom z furmankami i woźnicom w dzień tak uroczysty podróżować nie będzie wolno".

Inny zespół pracowniczy, tym razem murarski, brygadzisty Józefa Czajki, ułożył w ciągu zmiany 84.380 cegieł. "Była to największa wydajność, jaką osiągnął tego rodzaju zespół w Polsce." Co skłoniło Czajkę do podjęcia takiego zadania ? Ano: "Chciałem po prostu uczcić wzmożoną pracą nasze święto robotnicze i wyrazić solidarność z naszymi partyjnymi towarzyszami pracy". Jak wynika z dalszej wypowiedzi brygadzisty "partyjni towarzysze pracy" to wyżsi funkcjonariusze KC PZPR. Wysiłek towarzysza Czajki i brygady podziwiały: "Oprócz setek przygodnych widzów, przybyłe wycieczki szkół zawodowych, przedstawiciele Ministerstwa Budownictwa, Związku Zawodowego Budowlanych i Instytutu Techniki Budowlanej. W komplecie zjawili się również znani przodownicy murarscy"

Równy zapał, w osiąganiu celów zbliżających do socjalizmu, wykazywały inne regiony kraju. Robotnicy szczecińskiego nabrzeża "Odra" wykonali 600 procent normy - w ciągu jednego dnia. Na Śląsku zaś, "60 gromad zameldowało już o przedterminowej realizacji kampanii siewnej'". Wprawdzie gromady nie sądzą, by pierwsze efekty kampanii siewnej były już pierwszego maja, to jednak do podjęcia tej akcji zmobilizowała ich i prowadziła "Myśl Towarzysza Stalina". W Poznaniu pierwszomajowo budowano wagony i kuto stal. We wrocławskim elektryfikowano wsie. W kilku innych regionach kraju walczono z analfabetyzmem. Wszystko to pierwszomajowo. Dyrektorka szkoły z Tomaszowa Mazowieckiego pisała do Partii, która dała jej "wykształcenie i stanowisko", że "podejmując partyjne zobowiązanie o likwidacji analfabetyzmu zobowiązałam wszystkich nieuków w gminie do podjęcia zobowiązania przeczytania czytanek o Leninie i Jego Wiernym Uczniu Stalinie, a także Jego Wiernym Bracie Bierucie. Zobowiązanie zgodnie przyjęli i zgłoszą się na egzamin na godzinę przed pochodem w Tomaszowie".

Cały kraj przyjmował zobowiązania. Tymczasem partyjni ideolodzy układali, a raczej tłumaczyli z rosyjskiego, ponad sto haseł przygotowanych na obchody pierwszomajowe i przysłanych z Moskwy. Ogłoszone zostały uroczyście w prasie 24 kwietnia i odczytane w radio. Od tego momentu aktyw propagandowy przystępował do "twórczości. przelewając hasła" na płótno, drewno, metal: "Polska Ludowa to kraj wyzwolonych mas pracujących, niezłomne ogniwo Światowego Frontu Pokoju". Związek Radziecki natomiast, to: "Kraj Zwycięskiego Socjalizmu, twierdza Pokoju i Wolności narodów". Po tym wstępie hasła określały, że żyjemy w nie najlepszym otoczeniu. Nieopodal nas bowiem, czyha "Klika faszystowsko - dyktatorska Tito". Również Czang- Kai - szek. Ale partia zapewniała lud pracujący miast i wsi : "Pokażemy amerykańskim imperialistom wojennym - wywalczymy trwały pokój, jasną przyszłość naszych dzieci. Nasza odpowiedź imperialistom - przedterminowo wykonamy plany produkcyjne. Każda tona węgla, każdy metr materiału, każdy cetnar zboża, to pocisk przeciwko podżegaczom wojennym".

Owe pociski mieli ciskać "przodujący robotnicy, którzy najbardziej świadomie pojęli idee socjalizmu". W związku z tym partia nawoływała: "Szerzej wysuwajmy przodujących robotników na stanowiska kierownicze. Kadry decydują o wszystkim". W tym wszystkim jednak klasie robotniczej, przeszkadzali podżegacze wojenni. Nie tylko z krajów obozu "niepokoju". Mieliśmy też i swoich, jak nas zapewniali komuniści.  Postulowano więc w hasłach: "Precz z łazikami i dezerterami frontu pracy. Wyplenimy do końca spekulantów i paskarzy, pasożytów i wyzyskiwaczy. Rodzimych podżegaczy wojennych w gospodarce". By przeszkodzić "rodzimym podżegaczom" partia wymyśliła hasła - zawołania: "Hutnicy dajcie więcej stali", "Metalowcy więcej obrabiarek". "Kolejarze - szybciej, taniej i sprawniej wykonujcie przewozy". "Pracownicy uspołecznionego handlu walczcie o coraz lepsze zaopatrzenie mas pracujących we wszystkie produkty i towary". "Chłopi i kobiety wiejskie - podnoście plony z hektara, rozwijajcie hodowlę, walczcie z wyzyskiem bogaczy i spekulantów". "Robotnicy rozwijajcie ruch łączności fabryk ze wsią, pomagajcie braciom chłopom w budowie nowego życia. Przez światłą krytykę i samokrytykę zwalczajmy nasze braki, błędy i wypaczenia". Hasła te nie tylko miały widnieć na transparentach podczas pochodów w całym kraju. Jak zalecało KC, z hasłami, niczym komiwojażerowie, mieli wędrować lokalni agitatorzy. Proponowano więc agitację zespołową i indywidualną. Szczególnie na wsi i: "W mieszkaniach robotniczych", by "Wnieść w dusze robotników coraz więcej przebojowego uczucia i bojowości". Jako agitatorów postanowiono zaangażować też księży. Miało to położyć: "Kres oszczerstwom o prześladowaniu religii w naszym kraju, izolować i pozbawiać argumentów siły reakcji", jak napisano w Trybunie Ludu, „powołując się” na Porozumienie z Episkopatem.

Na dwa dni przed pierwszym załogi, aktywiści donosili, że zakończone zostały przygotowania do święta. W Krakowie i Warszawie zamontowano kilkaset gigantofonów "którymi popłynie radosna pieśń pokoju i duch Partii". "Robotnicy i pracownicy umysłowi przygotowali makiety i wykresy ilustrujące ich osiągnięcia w pracy i nauce".

W przygotowaniach do pierwszego maja, oprócz dorosłych, brały udział również dzieci. One także podejmowały zobowiązania. Dotyczące nauki, jak i pracy. Podejmowali je zarówno uczniowie szkół podstawowych, jak i przedszkolacy. Choć u przedszkolaków mniej było pracy, za to więcej twórczych i metafizycznych doznań. Oto w łódzkim przedszkolu, którego kierowniczką była szwaczka, "Podczas popołudniowego odpoczynku dziewczynce, córce robotnika magazynowego przyśnił się gołąbek pokoju prowadzący pochód pierwszego maja z Wiernym Towarzyszem Bierutem na czele". W białostockim zaś przedszkolu, wśród starszaków, wystąpiła radosna zbiorowa twórczość "wierszyków i haseł" pierwszomajowych: "Dzieci z ludem ku radosnej przyszłości", "Więcej przedszkoli, więcej świadomych obywateli". "Nasz tatuś towarzysz Bierut, dziś nam pozwala swawolić, byśmy jutro mogły jugosłowiańskie dzieci, z faszytowsko - titowowskiej, oswobodzić niewoli". Starsze dzieci, ze szkoły podstawowej, podejmowały już bardziej skomplikowane zadania. Zarówno koncepcyjnie, jak i organizacyjnie. W warszawskiej V c na Żoliborzu, po "Burzliwej i konstruktywnej naradzie" postanowiono "Uprzątnąć gruz sprzed szkoły i zasiać trawę. Pomysł wyszedł od ideowego Czarka, który powołał również pięcioosobowy Komitet Organizacyjny. "Postanowiono również opracować odezwę w sprawie opieki nad trawnikiem (...), by trawnik upiększał ulicę i oczyszczał miasto". Komitet nawoływał też, by: "wnieść postulat, żeby nie deptać trawników, żeby nie być szkodnikami gospodarczymi".

Nadszedł ten dzień

Tłumy pociągami zbliżały się do stolicy kraju, by uczestniczyć razem z Partią w radosnym dniu majowym. Ludzi umieszczano w nielicznych warszawskich hotelach. Także na błoniach miasta w wojskowych namiotach i halach fabrycznych. O dziesiątej rano w sali sejmowej zebrało się partyjne gremium towarzyszy z "przodownikami pracy i pokoju". Przybył "Bierut i niemilknące oklaski". Przybyli też "ludzie z okrzykami na jego cześć". Przemówienie wygłosił towarzysz Ochab, któremu "Przerywano burzliwymi oklaskami i okrzykami na cześć ZSRR i Stalina". Wystąpienie trwało krótko i "Mówca zszedł z trybuny odprowadzany długo niemilknącymi oklaskami (...) Orkiestra gra hymn radziecki. Nowa fala entuzjazmu zrywa się na cześć przewodniczącego KC PZPR B. Bieruta". Tymczasem wiceminister obrony narodowej generał broni Popławski, (oficer sowiecki) odczytywał rozkaz podległym sobie polskim żołnierzom na Placu Zwycięstwa. Z okazji 1 - maja rozkazywał: "Stale podnosić poziom wyszkolenia bojowego(...)Ściśle przestrzegać regulaminów wojskowych. Okres szkolenia letniego wykorzystać dla wzmożonej pracy. Wyrabiać hart, wytrzymałość i ofiarność żołnierską (...) Wychowywać i szkolić kadry oficerów na doświadczeniach Armii Radzieckiej w oparciu o zasady stalinowskiej nauki wojennej".

Z sejmu Bierut ze świtą i zaproszonymi towarzyszami radzieckimi pojechał na trybunę usytuowaną na rogu Alej Jerozolimskich i Nowego Światu. "Radosny krzyk wyrwał się z milionów piersi pracującego ludu na pierwsze słowa towarzysza Bieruta. Ojca narodu miast i wsi", relacjonował sprawozdawca. A Bierut mówił, że Polska jest "Światem wyzwolonego narodu, światem zwycięstwa idei sprawiedliwości". Zapewniał też zgromadzonych: "Nigdy już więcej nie będą świstały w Polsce kule nad głowami robotników, nigdy już więcej nie zhańbią pochodów 1 - Majowych faszystowskie pałki policyjne. Bowiem władze w Polsce zdobył na zawsze wolny i suwerenny lud pracujący (....)" Gorąco pozdrowił też Bierut "bratnie narody ZSRR", po czym na "białym koniu wjechał Marszałek Polski Konstanty Rokossowski", (oficer sowiecki) złożył meldunek o gotowości do defilady wojskowej i "Popłynął pochód wielkiej radości". W Warszawie i całej Polsce popłynęły również: "Fale uznania i gorących uczuć do Wielkiego Przyjaciela i Przewodnika Ludzkości, miłującego wolność Zwycięskiego Pogromcy faszyzmu, niezłomnego Chorążego wszystkich narodów, Towarzysza Stalina". Załopotały czerwone sztandary, które "Symbolizują robotniczą krew przelaną w walce o prawa robotnicze w faszystowskiej, przedwojennej Polsce", uświadamiał tekst w Trybunie Ludu. W Warszawie, niektórzy przodownicy pracy ubrani byli na czerwono. W "robotniczej Łodzi" natomiast  mieli na sobie tylko czerwone szarfy.

W relacjach prasowych największe wrażenie na uczestnikach pochodu w Warszawie zrobiło wystąpienie Bieruta. Najwięcej śmiechu - szopka polityczna, zaprezentowana przez studentów Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych, wespół z politechnikami. "W rytm orkiestry jazzzbandowej, którą dyryguje >wuj sam<, kroczą w pochodzie sługusi imperializmu amerykańskiego: Tito, Franco, Czang - Kai - szek i inni. Widzimy tam również Bęcwalskiego i Andersa na białym drewnianym koniku". Łódź zaimponowała Partii i uczestnikom pochodu pięcioramienną, olbrzymią gwiazdą. "Niesioną na płask, nad którą widniał wielki portret Stalina". Poznań zaimponował wypuszczeniem "2800 gołębi po przemówieniu Bolesława Bieruta, które prostym lotem poszybowały do nieba pokoju wznoszącym się nad Polską". Wrocław odwiedzili "prawdziwi Niemcy" z NRD. Zaś polskie dzieci z niemieckimi jechały na ciężarówkach skandując hasła - Pokój, Stalin, Bierut". Generalnie jednak, w całym kraju, odbyły się pochody "Pod znakiem żywiołowego entuzjazmu mas, stając się przeglądem ich gotowości do wykonania wielkich zadań budownictwa socjalistycznego".

Szesnastego kwietnia 1997 roku komuniści polscy wydali odezwę pierwszomajową do "ludzi pracy". [Premierem w Polsce był wówczas postkomunista Włodzimierz Cimoszewicz]. Stwierdzono w niej między innymi, że w roku 1997 SdRP "Buduje społeczną gospodarkę rynkową, reformuje kraj, kieruje się zasadą sprawiedliwości społecznej" Zapewnia również, że: "W ślad za szybkim wzrostem gospodarczym rośnie poziom życia, powstają nowe miejsca pracy, spada bezrobocie".

_______________________________________________________

* Wszystkie cytaty pochodzą z Trybuny Ludu, Życia Warszawy, Płomyka, Notatnika Lektora, Kwiecień - Maj, 1950, Pisownia jak w oryginale.

Pierwszomajowa dekoracja w Przasnyszu - fot. Adam Myśliński.